Bahagi 3
Lumipas ang dalawang buwan. Pitong buwan na ang aking tiyan, ngunit ang aking katawan ay naging mas malakas sa halip na manghina. Ang sariwang hangin sa bundok, ang malinis na tubig mula sa bukal, at ang masusustansyang gulay na itinanim ko sa bakuran ay nagbigay sa akin ng kakaibang sigla.
Sa tulong ng tatlong matatandang magsasaka sa paanan ng bundok—mga dating trabahador pala ni Don Severino na walang hanapbuhay—sinimulan naming linisin ang mga daanan ng lumang plantasyon. Binayaran ko sila nang marangal gamit ang perang nakuha ko mula sa mga ibinentang barya kay Mr. Lim. Nang malaman ng mga magsasaka na nasa akin ang orihinal na kasulatan at titulo ng don, napaiyak ang matandang si Tatang Simon, ang pinuno ng kanilang grupo.
“Ma’am Elena,” sabi ni Tatang Simon habang nanginginig ang mga kamay na hawak ang kopya ng habilin, “labinlimang taon kaming inalipin at itinaboy ng mga tauhan ni Monteverde. Sinabi nila sa aming patay na ang Don at wala na kaming karapatan dito. Kung totoo ngang ikaw ang itinalaga ng kasulatan upang buhayin ang lupang ito, kasama mo kami hanggang sa kamatayan.”
Sa pamamagitan ni Mr. Lim, naipakilala ako sa isang retiradong mahistrado at tanyag na abogado sa Maynila na may matinding galit sa mga pangangamkam ng lupa—si Atty. Mateo Guerrero. Nang personal kong dalhin sa kanyang tanggapan sa Lucena ang orihinal na Titulo Torrens, ang mga resibo ng buwis na itinago ni Don Severino, at ang kasulatan ng pagbili ko sa karapatan ng lote mula sa munisipyo, napatayo ang matandang abogado.
“Makinig kang mabuti, Elena,” seryosong pahayag ni Atty. Guerrero. “Ang ginawa ng munisipyo na pagbenta sa iyo ng ‘karapatan’ upang bayaran ang buwis ay isang pormal na subasta na nagbigay sa iyo ng legal na pagmamay-ari sa sandaling walang tumubos nito sa loob ng itinakdang panahon. Nang ibenta nila ito sa halagang ₱3,000, inakala nilang ang kubo lamang iyon, ngunit ayon sa orihinal na rehistro, ang numerong nakatala sa iyong resibo ay sumasaklaw sa buong Lot 402—ang kabuuang 50 ektarya. May legal tayong laban, ngunit magiging madugo ito dahil malaking tao ang iyong binangga.”
“Handa po akong lumaban, Attorney,” sagot ko nang buong tatag. “Para sa kapakanan ng anak ko at ng mga magsasakang niloko nila.”
Hindi nagtagal, sumabog ang balita sa buong bayan. Isang pormal na petisyon para sa Quieting of Title at kautusan ng pansamantalang pagbabawal (Injunction) laban sa anumang pagpasok ng mga tauhan ng munisipyo sa plantasyon ang inihain ni Atty. Guerrero sa Regional Trial Court.
Isang maulang hapon, habang nag-aani kami ng mga hinog na kape nina Tatang Simon, umalingawngaw ang tunog ng dalawang itim na pick-up truck na umakyat sa mabatong kalsada patungo sa aking bahay.
Bumaba mula sa unang sasakyan si Bise Alkalde Victoriano Monteverde, kasama ang apat na lalaking may sukbit na baril sa baywang. At mula sa ikalawang sasakyan, bumaba sina Aling Remedios at Dennis, nakabihis nang maayos na parang mga asong sunod-sunuran sa kanilang amo.
“Elena!” sigaw ni Dennis habang papalapit sa bakuran. “Nandito si Bise Alkalde! Huwag ka nang magmatigas, ilabas mo ang mga pekeng papeles na ipinagmamalaki mo!”
Lumabas ako mula sa pintuan ng bahay. Suot ko ang aking simpleng baro, litaw ang malaking umbok ng aking pitong buwang tiyan, ngunit tuwid ang aking tayo. Sa likod ko ay nakatayo si Tatang Simon at ang sampung iba pang magsasaka, hawak ang kanilang mga karit at gulok sa pagtatabas.
“Magandang hapon po, Bise Alkalde,” bati ko nang may malamig na boses. “Ano po ang maipaglilingkod ko sa inyo sa aking pribadong ari-arian?”
Ngumisi si Monteverde, isang lalaking may makapal na tiyan at mamahaling gintong relo. “Ineng, huwag ka nang magpanggap. Nagkamali ang kawani ng munisipyo sa pag-isyu ng resibo sa iyo. Ang ₱3,000 na ibinayad mo ay para lamang sa materyales ng sirang kubo, hindi sa lupa. Ang lupang ito ay nakalaan para sa proyektong pang-agrikultura ng aking kumpanya. Bibigyan kita ng ₱100,000 ngayon din. Pirmahan mo ang waiver na ito at umalis ka sa bayan ng Tayabas bago pa lumabas ang bata sa tiyan mo.”
Sumabat si Aling Remedios, lumalapit nang may nanlilisik na mga mata. “Pumayag ka na, Elena! Kalahati ng perang iyan ay sa amin dahil ginamit mo ang perang pampalibing ni Julian para makarating dito! Huwag kang maging sakim!”
Tinitigan ko si Aling Remedios nang buong pandidiri. “Remedios, noong kinuha ninyo ang huling sentimo ng asawa ko at pinalayas ninyo ako sa ulan habang nagdadalang-tao, pinutol niyo na ang anumang ugnayan natin. Ang bawat sentimo na ginamit ko rito ay nagmula sa sarili kong dugo, pawis, at sa biyaya ng Panginoon na hindi kailanman mapupunta sa mga taong kasing-ganid ninyo.”
Humarap ako kay Monteverde. “At para sa inyo, Bise Alkalde, hawak ko ang orihinal na Titulo Torrens na may lagda ng Kawanihan ng Lupain noong 1978. Hawak ko rin ang liham ni Don Severino bago siya pumanaw, na nagdedetalye kung paano niyo pinalsipika ang kanyang pirma noong kayo ay konsehal pa lamang upang palabasing ibinenta niya ang lupa sa inyo. Lahat ng iyon ay naisumite na ni Justice Mateo Guerrero sa Korte Suprema at sa Ombudsman kahapon.”
Nang marinig ang pangalang “Justice Mateo Guerrero” at “Ombudsman,” biglang napawi ang ngisi sa mukha ni Monteverde. Namutla ang opisyal at napatingin sa kanyang mga kasamang armado.
“Nananakot ka ba, babae?” asik ni Monteverde, bagamat nanginginig na ang kanyang boses. “Kaya kong ipagiba ang bahay na ito bago pa man makarating dito ang anumang papel ng korte!”
“Subukan ninyo,” isang malalim at baritonong boses ang umalingawngaw mula sa likuran ng kanilang mga sasakyan.
Tatlong mobile car ng Philippine National Police (PNP) Provincial Command ang pumasok sa bakuran, kasunod ang isang van kung saan bumaba si Atty. Guerrero kasama ang panlalawigang tagausig (Provincial Prosecutor) at ilang kinatawan ng media mula sa Lucena.
“Bise Alkalde Monteverde,” pahayag ng opisyal ng pulisya habang naglalakad palapit hawak ang isang opisyal na dokumento. “Mayroon kaming dalang Temporary Restraining Order mula sa Mataas na Hukuman, kasama ang Warrant of Arrest para sa inyo kaugnay ng kasong Land Grabbing, Falsification of Public Documents, at Graft and Corruption base sa mga ebidensyang isinumite sa Ombudsman.”
Hindi nakakilos si Monteverde. Ang kanyang mga armadong tauhan ay agad na nagbaba ng kanilang mga armas nang tutukan sila ng mga pulis.
Nang makita nina Aling Remedios at Dennis na posas na ang bise alkalde, nanginig ang kanilang mga tuhod. Nagsimulang magmakaawa si Remedios, lumuhod sa putikan sa harapan ko habang umiiyak.
“Elena! Elena, anak ko!” pagmamakaawa ng matanda, inaabot ang laylayan ng aking palda. “Patawarin mo kami! Si Dennis ang may pakana ng lahat! Ginawa ko lang iyon dahil natataranta ako! Pamilya tayo, Elena… alalahanin mo si Julian!”
Tiningnan ko siya nang walang bakas ng galit, kundi ng malalim na awa sa kanyang kawalan ng dangal.
“Noong pinalayas niyo ako, hindi niyo naisip si Julian,” mahinahon ngunit matigas kong wika. “Hindi niyo naisip ang anak na dinadala ko. Huwag kayong mag-alala, hindi ko kayo ipapakulong tulad ni Monteverde. Ngunit hinding-hindi na kayo makakatuntong sa lupang ito, at kailanman ay hindi makikilala ng anak ko ang mga taong nagtapon sa kanyang ama at ina.”
Hinarap sila ng mga pulis at pinaalis sa nasasakupan ng plantasyon kasama ang mga nahuling kriminal.
Makalipas ang dalawang buwan, sa isang maaliwalas na umaga ng Enero, ligtas kong isinilang ang isang malusog na sanggol na lalaki sa ospital sa kabayanan. Pinangalanan ko siyang Julian Severino—hango sa kanyang ama at sa matandang nag-iwan ng biyaya sa amin.
Pag-uwi namin sa bundok, hindi na isang sirang kubo ang sumalubong sa amin. Sa tulong ng mga pondo mula sa mga narekober na ari-arian at sa gabay ni Atty. Guerrero, naisaayos ang lumang mansyon na gawa sa adobe at matitibay na kahoy. Ang buong plantasyon ng kape ay muling sumibol; ang mga lumang puno ng kapeng barako ay namulaklak ng mapuputing talulot na nagpabango sa buong kabundukan.
Itinatag ko ang Hacienda Severino Cooperative, kung saan ang bawat magsasaka at trabahador ay may bahagi sa kita ng plantasyon. Ang dating abandonadong lugar na pinandirihan ng marami ay naging sentro ng pinakamasarap na kapeng barako sa buong lalawigan ng Quezon, na dinarayo ng mga negosyante mula sa Maynila at ibayong-dagat.
Isang hapon, habang nakaupo ako sa beranda habang pinapasuso ang aking anak, pinagmasdan ko ang malawak na taniman na sumasayaw sa ihip ng hangin. Sa gitna ng bagong salas, nakasabit pa rin ang lumang kuwadro ng plantasyon ng kape—hindi na bilang panakip sa isang madilim na butas, kundi bilang paalala na sa kabila ng pinakamatinding unos at pang-aapi, ang katarungan at pagpapala ng Diyos ay laging nakalaan para sa mga marunong manindigan nang may malinis na puso.