BAHAGI 3
Sumakay si Ramon sa pinakamurang bus papunta sa lumang probinsya gamit ang perang naipon niya mula sa panlilimos ng ilang linggo. Punit-punit ang kanyang lumang maong, marumi ang kupas na kamiseta, at butas-butas ang suot na sapatos. Masangsang ang kanyang amoy at mahaba ang maruming balbas. Ngunit mataas ang kanyang noo habang naglalakad sa dating kalsadang baryo. Ang dating maputik na daan ay sementado na ngayon, at maraming magagandang bahay ang nakatayo.
Nang makarating siya sa dating kinatitirikan ng kanyang barung-barong, napaatras siya sa gulat. Wala na ang tagpi-tagping sawali at pawid. Sa halip, bumungad sa kanya ang isang napakalawak na bakuran na napaliligiran ng mataas na wrought-iron gate na may gintong disenyo. Sa loob ay nakatayo ang isang marangyang modernong mansyon na yari sa salamin at marmol. Sa malawak na garahe ay nakaparada ang ilang mamahaling SUV at sports car.
Sa gitna ng hardin, may malaking fountain kung saan nakaukit sa marmol ang mga salitang: “Dedicated to Maria, the strongest mother who turned our tears into triumph.”
Nanginig ang kalamnan ni Ramon sa inggit at pananabik. “Nandito sila! Mayaman na nga sila!”
Lumapit siya sa tarangkahan at buong lakas na kinalampag ang bakal. “Maria! Buksan mo ‘to! Joshua! Caleb! Daniel! Sarah! Grace! Nandito ang Tatay ninyo! Buksan niyo ang pinto!” sigaw niya, walang pakialam kahit pagtinginan siya ng mga dumadaang kapitbahay.
Lumabas ang dalawang matitipunong security guard na naka-uniporme. “Hoy, matanda! Sino ka at bakit ka nanggugulo dito? Umalis ka kung ayaw mong ipapulis ka namin!” banta ng isa.
“Wala kayong karapatang paalisin ako!” bulyaw ni Ramon habang idinidikit ang maruming mukha sa rehas. “Ako ang may-ari ng bahay na ito! Ako ang ama ng mga bilyonaryong nakatira diyan! Asawa ko si Maria! Tawagin niyo sila!”
Dahil sa ingay, bumukas ang malaking pintuan ng mansyon. Lumabas ang isang maringal na ginang na may uban na ang buhok ngunit bakas ang kapayapaan at dignidad sa mukha. Nakasuot siya ng malinis na linen na bestida. Si Maria.
Sa likod ni Maria ay lumabas ang limang magkakapatid. Matatangkad, kagalang-galang, at may tindig ng tagumpay. Dumating pala silang lahat mula sa Maynila upang ipagdiwang ang ika-sitentang kaarawan ng kanilang ina.
Nang makita ni Ramon si Maria at ang lima, lumapad ang kanyang ngisi. “Maria! Ako ‘to, si Ramon! Bumalik na ako!”
Sumenyas si Maria sa mga guwardiya na buksan ang gate. Pumasok si Ramon na parang hari, nakataas ang baba, inililibot ang tingin sa karangyaan ng paligid. Akala niya ay sasalubungin siya ng iyak at yakap.
“Maria, patawarin mo ako kung natagalan ako,” pagsisinungaling ni Ramon nang makalapit, pilit na pinipisil ang mga mata upang magpalabas ng luha. “Naging mahirap ang buhay ko sa Maynila. Nagtrabaho ako nang husto para balikan kayo, pero naaksidente ako at nawalan ng alaala nang ilang taon. Pero ngayon, buo na ang pamilya natin! Tignan mo naman ang mga anak ko, napakagaganda at napakatitipuno!”
Tumingin si Ramon sa limang magkakapatid na nakatayo sa likod ni Maria. Malamig ang kanilang mga tingin, walang bahid ng kahit anong emosyon. Walang galit, ngunit wala ring pagmamahal. Parang nakatingin lamang sila sa isang maruming basahan sa daan.
Humarap si Ramon kay Joshua. “Ikaw ang panganay, ‘di ba? Si Joshua? Nabalitaan ko sa magasin, ikaw ang nagpapatakbo ng malalaking kumpanya. Anak, ako ang Tatay mo. May karapatan ako sa yaman ninyo. Tatlumpung taon akong naghirap. Panahon na para kayo naman ang mag-aruga sa akin! Kailangan ko ng sariling kwarto dito sa mansyon, buwanang allowance na isang daang libo, at magarang kotse para maipagmalaki ko sa lahat na ako ang nagluwal sa inyo!”
Katahimikan ang sumunod. Tanging ang lagaslas ng tubig sa fountain ang maririnig.
Dahan-dahang humakbang pasulong si Maria. Tiningnan niya si Ramon mula ulo hanggang paa. Walang poot sa mga mata ng ginang, kundi matinding awa at pandidiri sa kawalanghiyaan ng lalaki.
“Ramon,” mahinahong wika ni Maria, ngunit bawat salita ay tumatarak tulad ng punyal. “Tatlumpung taon na ang nakalilipas mula nang talikuran mo kami. Tanda mo pa ba ang huling sinabi mo bago ka umalis?”
Napakurap si Ramon. “Maria, kalimutan na natin ang nakaraan—”
“Sinabi mo,” pagpapatuloy ni Maria, lumalakas ang boses, “na pabigat ang limang sanggol na ito. Sinabi mo na sumpa sila sa buhay mo. Kinuha mo ang huling barya na pambili sana ng gatas nila habang nanginginig sila sa gutom sa lumang banig. Iniwan mo kaming mamatay!”
“Nagkamali ako noon, Maria! Pero ama pa rin nila ako!” sigaw ni Ramon, nagsisimula nang mairita dahil hindi sumusunod ang mga ito sa kanyang plano. “Kung wala ang semilya ko, wala sila dito! May utang na loob sila sa akin ayon sa batas ng Diyos at tao!”
Sa pagkakataong ito, humakbang si Joshua. Inayos niya ang kanyang salamin at tinitigan ang lalaking nag-aangking ama niya.
“Ginoong Ramon,” panimula ni Joshua, pormal at may awtoridad na boses ng isang abogado at CEO. “Nais mo bang pag-usapan ang batas? Pag-usapan natin. Sa ilalim ng Family Code of the Philippines at Republic Act 9262 o ang Anti-Violence Against Women and Their Children Act, ang pag-abandona sa iyong pamilya at ang hindi pagbibigay ng pinansyal at emosyonal na suporta sa loob ng tatlong dekada ay isang mabigat na krimen.”
Namutla si Ramon. “A-ano?”
Sumunod na nagsalita si Sarah, ang CPA. “At kung pera ang pag-uusapan, kinalkula ko na ang perang ninakaw mo sa nanay namin noong 1995. Ang halagang limang daang piso noon, kung lalagyan ng legal interest at inflation sa loob ng tatlumpung taon, ay nagkakahalaga na ngayon ng mahigit kalahating milyong piso kasama ang danyos perwisyo. Nais mo bang singilin ka namin ngayon?”
Humakbang din si Daniel, ang doktor, na may hawak na folder. “Bilang isang manggagamot, tinitingnan kita ngayon hindi bilang ama, kundi bilang isang pasyenteng may malubhang sakit. Amoy alak ka, naninilaw ang iyong balat at mga mata dahil sa liver cirrhosis dulot ng dekadang pagbibisyo, at nanginginig ang iyong mga kalamnan. Hinanap mo kami hindi dahil mahal mo kami, kundi dahil wala ka nang ibang mapuntahan at gusto mo kaming gawing bangko para sa iyong kapritso.”
Nagsalita si Caleb, matigas ang anyo. “Ang mansyong ito ay itinayo mula sa bawat patak ng pawis namin at ng aming Ina. Walang kahit isang buhangin dito na nagmula sa iyo. Ang tanging ambag mo sa buhay namin ay ang pag-alis mo—dahil kung nanatili ka, malamang naging kasing-sama at kasing-tamad mo kami.”
At huli ay humarap si Grace, ang bunso. May kinuha siyang isang barya mula sa kanyang pitaka—isang piso. Inihulog niya ito sa paanan ni Ramon. Lumagutok ang barya sa marmol.
“Ayan ang halaga mo sa amin,” mariing sabi ni Grace habang nangingilid ang luha sa alaala ng hirap ng kanyang ina. “Isang piso para sa tatlumpung taong pag-abandona. Sabi mo noon, sumpa kami. Ngayon, tingnan mo kami. Kami ang mga sumpang naging pinakamatagumpay na pamilya sa lalawigang ito. At ikaw? Ikaw ang tunay na sumpa na tuluyang nilamon ng sarili mong kasakiman.”
Nanginig ang buong katawan ni Ramon. Napatingin siya sa paligid. Ang mga kasambahay, ang mga guwardiya, at ang mga dating kapitbahay na nag-uusyoso sa labas ng bakod ay pawang nakatingin sa kanya nang may panghahamak. Wala ni isang taong naawa sa kanya. Ang pangarap niyang marangyang buhay, ang inaasahan niyang milyun-milyong pera, at ang ilusyon ng pagiging makapangyarihang ama ay tuluyang gumuho sa isang iglap.
Bumagsak ang kanyang mga tuhod sa malamig na marmol. Nagsimula siyang umiyak—hindi dahil sa pagsisisi sa kanyang mga kasalanan, kundi dahil sa matinding kahihiyan at kawalan ng pag-asa. Napagtanto niya na huli na ang lahat. Ang limang sanggol na itinaboy niya ay mga dambuhala na ngayon na hindi niya kayang abutin, at ang asawang minaliit niya ay isang reyna na pinarangalan ng buong bayan.
Hinarap ni Maria ang kanyang mga anak. “Pumasok na tayo sa loob. Lumalamig na ang pagkain para sa salo-salo.”
Tinalikuran nila si Ramon. Walang pagdadalawang-isip, walang lumingon. Eksakto tulad ng ginawa ni Ramon tatlumpung taon na ang nakalilipas sa lumang barung-barong, tinalikuran nila siya nang walang bahid ng paglingap.
Sumenyas si Joshua sa mga guwardiya. “Ilabas ang taong ‘yan sa aming ari-arian. At kapag muli siyang tumapak sa bakurang ito, tawagan agad ang kapulisan upang ipatupad ang restraining order.”
Kinaladkad ng dalawang malalaking guwardiya si Ramon palabas ng tarangkahan. Malakas na sumara ang matayog na gate na bakal, naglikha ng isang malagong tunog na tuluyang naghiwalay sa dalawang magkaibang mundo: ang mundo ng kasaganaan at pagmamahal sa loob, at ang mundo ng karukhaan at kapighatian sa labas.
Naiwang nakadapa si Ramon sa maalikabok na kalsada. Hawak niya sa kanyang nanginginig na palad ang nag-iisang pisong barya na ibinato sa kanya. Habang umiihip ang malamig na hangin ng hapon, narinig niya mula sa loob ng mansyon ang masasayang tawanan ng kanyang pamilya—isang pamilyang hindi na kailanman magiging kanya.
Tumayo ang matanda nang paika-ika, mag-isa, basag ang puso, at walang patutunguhan. Doon niya napatunayan sa pinakamasakit na paraan: ang kasalanan at pagtataksil ay may takdang araw ng paniningil, at ang tadhanang pinagkait mo sa iba ay siya ring magkakait sa iyo ng kapayapaan sa huling sandali ng iyong buhay.