PART 3
Hindi pumayag si Liza na manatiling nakaluhod ang kanyang asawa. Hinawakan niya ang magkabilang balikat ni Renato at marahang itinayo ito.
“Tumayo ka riyan, Renato. Pantay tayong lumaban para sa pamilyang ito. Walang dapat lumuhod,” wika ni Liza, sabay punas sa mga luha ng asawa.
Niyakap ni Renato nang buong higpit si Liza. Sa yakap na iyon, nawala ang bawat latay ng limang taong pangungulila sa disyerto. Ang bawat gabing nilalamig siya sa dormitoryo ng construction site, ang bawat subo ng tuyong pagkain upang makatipid, at ang bawat pangungulila tuwing sasapit ang Pasko—lahat ng iyon ay napalitan ng kapayapaan.
“Patawarin mo ako, mahal ko,” bulong ni Renato. “Sa isang iglap ng takot at pagkalito kanina, nagduda ako. Akala ko kinalimutan mo ako. Akala ko nawala ang lahat ng pinaghirapan natin.”
“Naiintindihan ko,” sagot ni Liza. “Kahit sino naman ang umuwi at makitang iba na ang nakatira sa bahay nila nang walang pasabi, ganoon din ang mararamdaman. Pero Renato, ang bahay ay hindi lang basta semento at bubong sa isang lumang subdibisyon. Ang tahanan ay kung nasaan tayo—buo, nagtitiwala, at sama-samang bumabangon.”
Lumabas sila ng maliit na opisina at nagtungo sa ikalawang palapag kung saan naroon ang kanilang tirahan. Namangha si Renato sa bawat hakbang. Ang sahig ay yari sa makintab na ceramic tiles, maaliwalas ang sala, at may malaking bintanang nagpapasok ng sariwang hangin mula sa kabukiran ng Batangas.
Sa gitna ng sala, nakasabit sa dingding ang isang malaking portrait. Hindi iyon bago; iyon ang lumang litrato nilang mag-anak bago siya umalis papuntang Saudi noong 2021—ang mismong kopya na paulit-ulit niyang tinitingnan sa kanyang cellphone tuwing gabi. Sa ilalim ng portrait, may nakaukit na talata: “Ang bawat patak ng pawis sa banyagang lupa ay naging pundasyon ng ating bagong umaga.”
Ipinakita ni Mika sa kanyang ama ang kanyang silid. May sarili itong study desk, bookshelves na puno ng mga aklat, at isang maliit na cabinet kung saan nakalagay ang lahat ng laruang ipinadala ni Renato sa loob ng limang taon.
“Tingnan mo po, Papa,” pagmamalaki ng bata habang hawak ang isang maliit na teddy bear. “Lahat po ng padala mo, itinabi ko. Pero ito po ang pinakahihintay ko.”
Itinuro ni Mika ang dalawang balikbayan box na dinala ni Aling Nena at ng tricycle driver sa itaas. Agad na binuksan ni Renato ang isa sa mga kahon. Inilabas niya ang malaking manika na may kulot na buhok at magandang bistida.
Napasigaw sa tuwa si Mika. “Ang ganda po, Papa! Salamat po!”
Habang abala ang bata sa kanyang pasalubong, kinuha ni Renato ang isa pang maliit na kahon mula sa kanyang bagahe. Lumapit siya kay Liza.
“Noong nakaraang buwan, bago ako umalis sa Saudi, nagpunta ako sa Batha Gold Market,” wika ni Renato habang binubuksan ang maliit na velvet box. Sa loob ay may isang gintong singsing na may maliit ngunit makinang na bato. “Noong ikinasal tayo sa huwes labindalawang taon na ang nakararaan, tansong singsing lang ang naibigay ko sa iyo dahil wala akong pera. Ipinangako ko sa sarili ko na bago ako umuwi, bibigyan kita ng nararapat para sa iyo. Pero matapos kong makita ang ginawa mo para sa pamilyang ito, kulang pa ang lahat ng ginto sa Riyadh para tumbasan ang halaga mo.”
Naluha si Liza habang isinusuot ni Renato ang singsing sa kanyang daliri. Sukat na sukat iyon.
“Hindi ko kailangan ng mamahaling alahas, Renato,” sagot ni Liza. “Ang kailangan ko lang ay ikaw. Ang makita kang kumakain sa hapag-kainan nang hindi nagmamadali, ang marinig ang boses mo sa umaga nang walang delay sa signal ng internet, at ang makitang lumalaki ang anak natin na may amang gumagabay sa kanya araw-araw.”
Nang gabing iyon, nagdaos sila ng isang simpleng salo-salo. Nagluto si Liza ng paboritong sinigang na baka at inihaw na liempo ni Renato. Inanyayahan nila si Aling Nena at ang kanyang pamilya bilang pasasalamat sa naging gabay at tulong nito noong mga panahong nag-iisa si Liza sa gitna ng unos.
Habang kumakain, napag-usapan nila ang tungkol kay Tito Dante.
“Nasaan na pala ang tiyuhin mo ngayon?” tanong ni Renato, kalmado na ang boses at wala nang bahid ng galit.
“Nasa Bicol siya ngayon,” paliwanag ni Liza. “Nabalitaan naming naghihirap at nagtatrabaho sa isang maliit na talyer. Noong una, gusto ko siyang ipakulong dahil sa ginawa niya sa atin. Pero noong nakabangon na tayo at nagsimulang kumita ang tindahan, kinausap ko ang sarili ko. Kung ipapakulong ko siya, hindi na maibabalik ang perang nawala, at mabubuhay lang tayong may dalang poot sa puso. Pinapirma ko na lang siya ng legal na kasunduan na isinusuko niya ang lahat ng karapatan sa kanyang parte sa minanang lupa ng pamilya kapalit ng hindi pagsasampa ng kaso. Sa ganoong paraan, protektado pa rin tayo sa hinaharap.”
Tumango si Renato. Humanga siya lalo sa talino at hinahon ng kanyang asawa sa pagpapasya.
Kinabukasan, maagang nagising si Renato. Sa loob ng limang taon sa Gitnang Silangan, nakasanayan na ng kanyang katawan ang bumangon bago sumikat ang araw. Ngunit sa halip na tunog ng sirena ng construction camp o ingay ng mga heavy equipment ang kanyang marinig, ang sumalubong sa kanya ay ang tilaok ng mga manok at ang simoy ng sariwang hangin mula sa bintana.
Bumaba siya sa tindahan. Nakita niya ang mga delivery truck na nagsisimulang magbaba ng mga paninda: mga kahon ng de-lata, mga sako ng asukal at harina, at mga sariwang gulay.
Lumapit ang driver ng delivery van. “Magandang umaga po, Boss! Kayo po ba si Sir Renato? Matagal na po kayong ikinukuwento sa amin ni Ma’am Liza. Sabi niya, kayo raw po ang tunay na may-ari ng lahat ng ito.”
Ngumiti si Renato at inabutan ng tubig ang mga kargador. “Magandang umaga. Oo, ako si Renato. At simula ngayon, ako na ang makakasama ninyo rito araw-araw.”
Hindi nag-aksaya ng panahon si Renato. Hinubad niya ang kanyang jacket, nagsuot ng simpleng t-shirt, at nagsimulang tumulong sa pagbubuhat ng mga sako ng bigas. Ang lakas na dating ibinuhos niya para magtayo ng mga skyscraper at tulay ng ibang bansa sa ilalim ng nakapapasong init ay ibinubuhos na niya ngayon para sa sarili niyang negosyo, sa sarili niyang bayan, at para sa kinabukasan ng sarili niyang pamilya.
Pagsapit ng alas-otso ng umaga, binuksan nila ang roll-up door ng LM Family Mart. Dagsa ang mga mamimili—mga may-ari ng sari-sari store, mga kapitbahay, at mga suki na kilalang-kilala si Liza dahil sa magandang pakikitungo nito.
Nakatayo si Renato sa tabi ng counter, pinapanood ang kanyang mag-ina. Si Mika ay masiglang nag-aabot ng mga plastic bag sa mga kustomer, habang si Liza naman ay mabilis na nag-e-encode sa cash register.
Paminsan-minsan, nagsasalubong ang mga tingin nina Renato at Liza, at sa bawat ngiting kanilang ipinagpapalit, malinaw ang mensahe: natapos na ang panahon ng pagtitiis sa malayo.
Sa kanyang pitaka, kinuha ni Renato ang kanyang lumang Overseas Employment Certificate (OEC) at ang kopya ng kanyang pasaporte na puno ng mga tatak ng exit at re-entry permit. Dahan-dahan niya itong inilagay sa ilalim ng pinakailalim na drawer ng kanilang opisina.
Hindi na niya kakailanganing mag-empake muli. Hindi na niya mararanasang umiyak nang tahimik sa gabi habang nakatingin sa larawan ng kanyang anak sa screen ng cellphone.
Ang limang taong sakripisyo sa banyagang lupain ay hindi nasayang. Bagamat dumaan sila sa matinding unos at panlilinlang, ang katapatan, sipag, at matalinong pagpapasya ng kanyang asawa ang nagligtas sa kanilang pangarap.
Sa harap ng LM Family Mart, habang nakatayo si Renato katabi ang kanyang asawa at karga ang kanyang anak, napatunayan niya ang isang mahalagang aral: ang tunay na tagumpay ng isang OFW ay hindi nasusukat sa laki ng bahay na maiiwan o sa ganda ng mga pasalubong na madadala, kundi sa pagkakaroon ng tahanang may naghihintay na pagmamahal at matibay na kinabukasan kung saan maaari na siyang mamalagi nang tuluyan.
Nasa Pilipinas na siya. At sa wakas, siya ay tunay nang nakauwi.