BAHAGI 3
Nanatili kaming tahimik sa ilalim ng init ng sumisikat na araw. Ang hangin ay dahan-dahang nagpalipad sa ilang tuyong dahon sa ibabaw ng damuhan. Ang bigat ng dalawampung taon ng galit, hinanakit, at maling akala ay bumagsak sa aking dibdib na parang gumuhong bundok.
Tiningnan ko ang lapida ng aking asawa.
Gabriel S. RamosMinamahal na Asawa, Kapatid, at Kaibigan
Noong ipinagawa ko ang lapidang iyon, pinag-isipan ko nang matagal kung ilalagay ko ba ang salitang “Kapatid.” Galit ako noon. Naisip ko, bakit ko pararangalan ang pagiging kapatid niya sa taong nagbaon sa amin sa utang? Ngunit sa huli, isang mahiwagang bulong sa puso ko ang nag-udyok na ilagay pa rin iyon. Ngayon ko lang naintindihan kung bakit. Dahil hanggang sa huling hininga ni Gabriel, nanatili siyang isang kuya.
“Mateo,” basag ang boses kong tawag sa kanya.
Hindi siya tumingin. Nanatili siyang nakayuko, ang mga balikat ay patuloy na nanginginig sa tahimik na pag-iyak. Hinihintay niya ang aking sumpa. Hinihintay niya ang mga masasakit na salitang matagal na niyang inihanda ang kanyang sarili na tanggapin.
Dahan-dahan akong tumayo. Nilapitan ko siya. Sa halip na sampalin o itaboy, marahan kong ipinatong ang aking nanginginig na kamay sa kanyang magulong buhok.
Napaigting siya, tila nagulat sa init ng aking palad.
“Tumayo ka diyan, Mateo,” utos ko sa malumanay na tono.
“Ate… hindi mo ako dapat hawakan. Marumi ako. Masama akong tao—”
“Sabi ko tumayo ka,” pag-uulit ko, mas matatag na ngayon.
Wala siyang nagawa kundi ang tumayo. Nakayuko pa rin siya, hindi makatingin nang diretso sa aking mga mata dahil sa labis na kahihiyan. Kinuha ko ang plastic envelope na inilapag niya sa damuhan at hinawakan ito. Mabigat ito—hindi dahil sa halaga ng salapi sa loob, kundi dahil sa bigat ng pagsisisi at pagtitiis na nakalakip sa bawat lukot na papel de bangko.
“Alam mo ba kung ano ang huling sinabi sa akin ni Gabriel bago siya pumanaw?” tanong ko sa kanya.
Dahan-dahang umangat ang kanyang paningin, puno ng pag-aalinlangan at takot. Umiling siya.
“Nasa ospital kami noon,” pagbabalik-tanaw ko habang patuloy na umaagos ang aking mga luha. “Hawak niya ang kamay ko. Alam niyang hindi na magtatagal ang puso niya. Nanghihina na siya, halos hindi na makapagsalita. Pero pinilit niyang idilat ang kanyang mga mata at sinabi sa akin: ‘Bella, kung sakaling magpakita si Mateo… sabihin mo sa kanya, napatawad ko na siya noon pa man. Sabihin mo sa kanya, umuwi na siya.'”
Napatakip si Mateo sa kanyang bibig. Isang matinding hikbi ang kumawala mula sa kanyang lalamunan—isang tunog ng pusong matagal nang nakakulong sa madilim na silid ng sariling paghuhukom na biglang binuksan ng liwanag.
“Hindi ko naintindihan si Gabriel noon,” patuloy ko. “Nagalit pa nga ako sa kanya. Sabi ko sa sarili ko, bakit hanggang sa huling sandali, ang taong sumira sa amin ang iniisip niya? Bakit hindi na lang ako? Bakit hindi ang sarili niya? Ngunit ngayon… ngayon naiintindihan ko na ang lahat.”
Binuksan ko ang envelope at tiningnan ang mga barya at lumang perang papel. Pagkatapos ay isinara ko ito at ibinalik sa nanginginig na mga kamay ni Mateo.
“Ate… para sa ‘yo ‘yan. Pambayad—”
“Hindi mababayaran ng pera ang buhay ng kuya mo, Mateo,” sabi ko habang pinapahid ang sarili kong mga luha. “At hindi kailanman hinangad ni Gabriel na bayaran mo siya. Ang tanging hiningi niya sa ‘yo ay ang mabuhay ka nang matuwid. Ang maging malaya ka.”
“Pero Ate, paano ako magiging malaya kung alam kong dahil sa akin kaya siya nawala?” pagmamakaawa niya, tila naghahanap ng kaparusahan upang gumaan ang kanyang pasan.
“Dahil pinili niya ‘yon,” sagot ko, diretso sa kanyang mga mata. “Pinili ka niyang iligtas dahil mahal ka niya. At kung hahayaan mong mabulok ang sarili mo sa lansangan, kung hahayaan mong kainin ka ng sisi hanggang sa mamatay ka… doon mo tunay na sasayangin ang sakripisyo ni Gabriel. Doon mo siya tunay na papatayin nang paulit-ulit.”
Natigilan si Mateo. Ang mga salitang iyon ay tumagos sa pinakailalim ng kanyang pagkatao.
Huminga ako nang malalim at lumingon sa lapida ni Gabriel. Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, tila may kakaibang kapayapaan na bumalot sa lugar na iyon. Ang sikat ng araw ay hindi na nakakapaso; ito ay naging banayad at nagbigay ng ginintuang kulay sa puting marmol.
Kinuha ko ang bungkos ng puting liryo na nalaglag kanina. Hinati ko ito sa dalawa. Ang kalahati ay inilapag ko sa tabi ng balat ng kendi na iniwan ni Mateo sa ibabaw ng lapida. Ang natitirang kalahati ay iniabot ko kay Mateo.
“Ialay mo sa kuya mo,” wika ko.
Nanginginig ang mga kamay ni Mateo habang tinatanggap ang mga bulaklak. Lumapit siya sa lapida. Sa pagkakataong ito, hindi na siya lumuhod na parang isang kriminal na naghihintay ng hatol. Yumukod siya nang may buong paggalang, inilapag ang mga bulaklak, at idiniin ang kanyang noo sa malamig na marmol.
“Salamat, Kuya,” pabulong niyang sambit, ngunit may panibagong lakas sa kanyang tinig. “Salamat sa buhay na ibinigay mo sa akin. Pangako… hindi ko na sasayangin ito.”
Nang tumayo si Mateo, pinagmasdan ko siyang mabuti. Bagamat marungis ang kanyang damit at pagal ang kanyang katawan, may nagbago sa kanyang mga mata. Ang anino ng matinding takot at pagtatago ay napalitan ng isang mapagkumbabang pag-asa.
“Halika na,” aya ko sa kanya habang inaayos ang aking sarili.
Nagtataka siyang tumingin sa akin. “Saan po tayo pupunta, Ate Bella?”
“Sa bahay,” sagot ko na may bahagyang ngiti sa aking mga labi. “Matagal nang walang ibang gumagamit sa dating kuwarto mo. Maligo ka, magbihis, at ipagluluto kita ng paborito ninyong sinigang ni Gabriel. Marami tayong dapat pag-usapan. At kailangan nating ayusin ang buhay mo—para kay Gabriel.”
Bumuhos muli ang luha sa mga mata ni Mateo, ngunit sa pagkakataong ito, may kasama na itong munting ngiti sa gitna ng kanyang maruming mukha. “Opo, Ate. Uuwi na po ako.”
Sabay kaming naglakad papalayo sa puntod. Sa bawat hakbang namin palabas ng Manila Memorial Park, naramdaman ko ang paggaan ng hangin sa aking dibdib. Ang dalawampung taon ng lihim, ang tatlong taon ng pagluluksa, at ang matinding galit na nagpabigat sa aking puso ay tuluyan nang natunaw.
Naiwan sa likod namin ang malamig na marmol na lapida, ngunit alam kong hindi patay ang pagmamahal ni Gabriel. Nabuhay ito sa kapatawaran. Nabuhay ito sa pag-uwi ng kapatid na matagal nang nawaglit. At sa wakas, pare-pareho na kaming malaya.